Uyuyamadığını söyleyenlere yardım
Uykusuzluğun teşhis ve tedavisinde pratik yollar

Niçin bazı kişiler gecenin büyük kısmını uflayarak ve sağa sola dönerek geçirirken diğerleri güneşte uzanan bir kedi misali hemen dalıverir. Uykuya dalmak ve uykunun devamlılığı ile ilgili pekçok açıklama olabilir. Ve bazen de hastalar esasen sandıklarından daha fazla uyku almaktadırlar. Herbir uykusuzluk tipinin kendi belirtiler grubu vardır. Bunlar uygun teşhis vasıtaları ile tanınabilirler.

Uykusuzluk, en sık bildirilen uyku şikayeti ve ağrıdan sonra en çok bildirilen ikinci genel şikayettir . NIMH 1984 raporuna göre toplumun %35’ i şikayetcidir ve önemli morbidite ve mortalite kaynağıdır. Amerikan toplumuna tıbbi gider, kaza kayıpları, işe gelmeme kaybı ve üretimde düşme zararları olarak yılda 100 milyar dolar masraf açmaktadır

Uykusuzluk toplam uyku saati olarak değil yeterli süre ve kalitede uyku alamayarak sabaha tazelenmiş kalkamama olarak tarif edilmektedir. Misal olarak günlük uyku ihtiyacı 4 saat olan ve 4 saat uykudan sonra sabah tazelenmiş olarak kalkan birisi uykusuzluk çekmemektedir. Oysa 10 saat uyku ihtiyacı olan birisi 8 saat uyuduktan sonra rahatlamıyorsa uykusuzluk içindedir. Popüler görüşün tersine uykusuzluğun en önemli sebepleri psikiyatrik veya psikololojik değildir . Esasen, uykusuzluk ciddi depresyonun veya anksiyetenin sebebi olabilir .

İnsomnia kendi başına bir teşhis değildir. Ağrı, ateş, kilo kaybı gibi sebebi araştırılarak , bir tanı ve tedavi planına gitmeyi gerektirecek konstitüsyonel bir belirtidir

UYKUSUZLUĞUN ÇEŞİTLERİ VE SEBEPLERİ

Uykusuzluğun en sık görülen tipi psikofizyolojik olanıdır. Ancak bütün uyku hastalıklarının bir belirtisi olarak ortaya çıkabilir. Ayrıca dahili, psikiyatrik , ve ilaçlarla ilgili bir durum da olabilir .
Psikofizyolojik veya şartlı uykusuzluk

Psikofizyolojik uykusuzluk tipik olarak diğer stress gibi faktörler devrede iken oluşur. Birkaç gün uykusuz geçince hasta artık uyku derdine düşer. Sonuç uykusuzluğun artması ve yerleşmesidir. Uyku zamanı uyarılar ve hatta yatağın ve yatak odası uyarı kaynağı olabilir. Böylece bu hastalar kendi odalarında uyuyamazken başka mekanlarda çok rahat uyuyor olabilirler ( oturma odası , motel, uyku laboratuarı )

Psikofizyolojik uykusuzluğun esası bütün dikkatin uyuyamama üzerinde toplanmasıdır. Uyuyamama rahatsızlığın tek nedeni olarak görülmekte ve diğer emosyonel ve mental konular küçümsenmektedirler. Tipik olarak hastalar stress faktörlerini inkar etmekte veya görmemektedirler ve uyuyamamayı nedensiz var kabul etmektedirler.

Başa Dön

Idiopatik veya çocuklukta başlayan uyuyamama

Bu durum kronik ve ciddi bir uyuyamama ve uykuyu devem ettirememe halidir ki çocukluğun ilk haftalarına kadar izi takip edilebilir(. Uyku latansı yani yatağa idince uykuya dalma süresi çok uzun olabilir ve uyku uyanmalarla parçalanmıştır. Hastalığın gün içi uzantıları dikkatin azalması, enerji ve konsantrasyonun eksikliği ve moralin depresyon ve anksiyeden ziyade kötülük ve baskı olarak azalmasıdır.

Altta yatan tahmini nörolojik bozukluk hafif ile şiddetli derecelerde olduğu gibi uyyamama da hafif veya ağır ve hatta dayanılmaz olabilir. Hafif veya ağır idiopatik insomniyada psikolojik fonksiyonlar dikkati çekecek şekilde normaldir. İleri vakalarda hastalar iş yapamazlar. Çocukluk ve ergenlikte idiopatik uykusuzluk dyslexsi veya hiperaktivite gibi nörolojik belirtilerle seyredebilir. Vakaların çoğunda EEG’de yaygın nonspesifik anormallikler görülür.

Her nekadar idiyopatik uykusuzluk çocuklukta ortaya çıkarsa da her çocukluk uykusuzluğu idiyopatik insomniya değildir.

Başa Dön

Uyku durumunu idrak edememe uykusuzluğu

Bu ilginç hastalıkta uykuyla ilgili objektif hiçbir bozukluk olmamasına karşılık uykusuzluktan şikayet vadır. Hastalar haftalar, aylar ve hatta yıllardır uyumadıklarını söyleyebilirler. Halbuki objektif uyku testinde her gece saatlerce uyumaktadırlar(4,9). Hastalara çalışmalar gösterilince testlerin yanlışlığını ileri sürerler , çünkü inançları varsa bile çok az uyudukları şeklindedir

Başa Dön

Kötü Uyku hijyeni

Bazı kişilerde uykusuzluk yaşama stilinin sonucudur. Diğer bazı kişilerde kronik uykusuzluğun bir sonucu olarak kötü uyku hijyeni gelişir. Mesela ikinci durumda uyanık kalmak için kafein uyumak için de daima alkol alınmaktadır. Daha fazla uyku almak gayreti ile yatakda daha uzun zaman geçirmeye başlarlar(4). Halbuki böyle manevralar sadece uykusuzluğu artıtıracaktır

Fatal Ailevi Uykusuzluk

Otosomal dominan geçişli bu herediter hastalık klinik olarak ilerleyici insomni, dysotonomi, hormon sekresyonunun sirkadyen ritminde bozulma, motor belirtiler, ve kognisyonda hafif ve orta deecede bozulmalar ile karakterlidir. Başlangıç zamanı 35 – 60 yaşlar arasıdır, ve 7- 32 ay kadar sürer. Bu hastalıkta beyinde anormal bir prion proteini bulunur (PrPsc) ve bu proteini kodlayan gende mutasyon bulunmaktadır(12). Bu hastalığın fatal yapısı nörolojik dejenerasyonla ilgidir, uykusuzlukla ilgili değildir

Başa Dön

Diğer Uyku Bozukluklarına Bağlı Uykusuzluk

Bazen uykusuzluk tıkanmaya bağlı uyku apnesinin ilk belirtisi olarak ortaya çıkar. Büyük bir apne hasta grubunda uykusuzluk % 16 olarak bulunmuştur (13). Uykusuzluğu olan başka bir büyük hasta grubunda ise RDI ( respiratuar bozukluk indeksi ) en az 30 olan % 2.3 hasta kontrollerdeki % 1.3 e karşın bulunmuştur.

Sirkadyen uyku bozukluklarında hastalar iyi uyumaktaysa da sosyal hayata uygun saatlerde değildir(4). İlerlemiş uyku fazı sendromunda hastaların akşam aşırı uykusu olup sabah istenmeyen çok erken uyanmaları olur. Gecikmiş uyku fazı sendromu olanlarda ise uyku saatlerinde uykusuzluk ve özellikle sabahları olmak üzere aşırı gün içi uykululuğu olur.

Bazen narkolepsi uykusuzlukla ortaya çıkabilir. Narkolepsi hastalarının %50’sinde gece uykusu bozuktur
İlaçlara bağlı uykusuzluk

Selektif seretonin uptake inhibitörleri (18,19), stimülanlar, teofilin,prednison (4), yeni antikonvülzanlardan felbamate (20) (Felbatol) ve lamotrigine (21) (Lamictal) uykusuzluk yapabilirler. Diğer ilaçlara bağlı uykusuzluklar arasında sedatif ilaçların terki, diğer ilaçlara idiosenkrazik reaksiyonlar, ve toksik reaksiyonlar ( mesela alkol, fenitoin (Dilantin), karbon monoksit)(4).

Başa Dön

Psikiyatrik Durumlar

Uykusuzluk hastalarında heyecan hayatın büyük bir parçası haline geldiyse genel anksiyete bozukluğu teşhisi konur. Tersine heyecan sadece zayıf uykunun üstüne odaklanmışsa psikofizyolojik uykusuzluk tipik teşhisdir (7).

Affektif bozukluğu psikofizyolojik uykusuzluk ayırdetmek bazen zor olabilir.Çünkü uykudaki bozulmanın bir sonucu olan disforik hal psikofizyolojik uykusuzluğa sıklıkla eşlik eder. Bu iki durumu birbirlerinde ayıretmek için vejetatif belirtiler mesela iştah ve libido kaybı , veya depresyondaki özellikle sabah olan tipik diurnal kaymalar temel alınırlar (7).

Genel olarak eğer hastalar Diagnostic and Statistical Manua of Mental Disorders (DSM-IV) (22)daki diğer Axis I veya II teşhis kriterlerine uyuyorlarsa psikofizyolojik uykusuzluk tanısı uygun olmaz. Daha önce depresyonla alakasız farzedilen uykusuzluğun depresyon ve anksiyeteye kaynaklık ettiğine dair deliller artmaktadır(23,24).

Başa Dön

Teşhis Araçları

Uykusuzluk hasta ile sohbet tam yapılırsa çoğu kez anlaşılır. Gün içi uykululuk genelikle primer bir uyku hastalığının habercisidir çünkü uykusuzluk hastaları hiposomnolent olurlar ve gündüzleri şekerleme yapamadıklarından da yakınırlar (1,25). Gün içi uykululuğu olan hastalara Polisomnografi ve multipl uyku latansı testi uygulanmalı ve primer bir uyku bozukluğunun varlığı araştırılmalıdır (26).

Başa Dön

İyi uyku hijyeni için kurallar i ar

Yatakta fazla zaman geçirmeyin

İdman ve aerobik fitnessi arttırın

Yatak odasından saati çıkartın

Uykuyu başlatmak için dikkat dağıtıcı işler yapın

Kafein almayın

Nikotin almayın

Alkol almayın

Uyku- uyuma düzeni belirleyin

Her nekadar FDA tavsiyeleri hipnotik ilaçların kısa süre kullanılmalarıyönündeyse de son çalışmalar tölerans, bağımlılık , addiksiyon, ve rebound uykusuzluk risklerinin gerçek uykusuzluk hastalarında küçük olduğunu göstermiştir (4,41). Klinik etkinlikleri kanıtlanmış ilaçlar arasında düşük dozda trazodone hydrochloride (Desyrel), benzodiazepinler, ve yeni nonbenzodiazepine sedative-hypnotik zolpidem tartrate (Ambien), zaleplon (Sonata), ve zoplicone bulunmaktadır.

Tricyclic antidepresanlar ve antihistaminler nadiren endikedirler. Çünkü mevcut çalışmalara göre yan etki profilleri ve genel etkileri zayıftır (4,42). Melatonin ve diğer reçetesiz satılan uyku ilaçları ve diet desteklerinin değeri şüphelidir(4).

Davranış tedavileri arasında uyku kısıtlaması ve uyarı kontrolu ile birlikte uyku konsolidasyonu, relaksasyon tedavisi, ve uyku hijyeni eğitimi (4,43) vardır. Uyku hijyeni kurallarının hepsinin birden istenmesi mümkün değildir. Önemli bir veya ikisi ile başlanması en iyi şekilde fayda verir. Ayrıca her kural her hastaya uygulanamaz.

Başa Dön

Uyku kısıtlama ve konsolidasyonu ve uyarı kontrolü için program

Yatakda geçen zamanı ksıtlayarak bir derece uyku açlığı elde edin

Yatakda 15 dakikadan fazla uyanık kalmayın. Bu ister uyku başında ister her uyanmada böyle olmalıdır. 15 dakikadan sonra kalkıp odayı terkedin.

Ürün verici, başarı konusu aktiviteleri ( muhasebe defteri, ev işleri ) yatak saatinde yapmamalıdır. Bilinç altındaki ödüller uyanıklığa sebep olabilir.

Şekerleme yapmayınız.

Yataktan önceden tesbit edilmiş saatte kalkın, ne kadar az uyumuş olursanız olun. Artık yatakda geçen saatin %90’ında uyur hale gelince uyku süresinin baş ve sonuna 15’er dakika ilave edebiliriz.

İlaçları tarifen kullanınız. (mis, benzodiazepinler)
Başa Dön

Sonuç

Uykusuzluk çok sık görülen ve kolay tedavi edilebilen bir rahatsızlıktır. Pek çok hastalığın ilk belirtisi olabilir ve çoğu kere psikolojik ve psikiyatrik hastalık belirtisi değildir. Tedavi edilmeyince, uykusuzluk önemli ekonomik kayıplara , hastalıklara ve ölüme yol açabilir ve depresyon ve anksiyetenin gelişmesinde bir risk faktörü olabilir. Aktigrafi ve uyku günlükleri uykusuzluğun değerlendirilmesinde temel araçlardır. Kullanılmaları spesifik nedensel teşhise ve etkili tedaviye *********ürür. Tedavi farmakolojik ve davranışsal müdahelelerdir